En moitas organizacións públicas, especialmente no ámbito local, a ciberseguridade abordouse historicamente desde unha lóxica principalmente preventiva. Os firewalls, os antivirus ou o filtrado perimetral adoitan ocupar o centro da estratexia. Porén, a experiencia demostra que unha parte significativa dos incidentes reais non se detecta por fallos nestas barreiras, senón porque os sinais temperáns de compromiso pasan desapercibidos ou non se interpretan correctamente.
O problema non adoita ser a ausencia total de información, senón a falta de capacidade para distinguir entre ruído operativo e comportamentos anómalos que merecen atención. Neste contexto, mellorar a detección temperá de malware non implica necesariamente investir en solucións complexas, senón comprender mellor que está a acontecer dentro dos sistemas e que sinais poden indicar un compromiso incipiente.
Cando a prevención non é suficiente
Unha parte relevante dos incidentes que acaban tendo impacto nos servizos públicos comeza de maneira silenciosa. Non hai alertas evidentes nin síntomas inmediatos. Aparecen pequenos indicios como un proceso que non encaixa co uso habitual do equipo, unha tarefa programada que ninguén lembra ter configurado ou unha conexión saínte que non responde a ningunha necesidade funcional coñecida.
En contornos con recursos limitados, como moitos concellos ou organismos pequenos, estes sinais adoitan normalizarse ou simplemente non se revisan. A consecuencia é un maior tempo de permanencia do atacante e un incremento do impacto cando o incidente finalmente se detecta.
Sinais habituais de compromiso que convén coñecer
Sen necesidade de ser especialista en análise de malware, o persoal técnico pode identificar unha serie de comportamentos que merecen atención. Entre os máis habituais atópanse a execución de procesos inesperados ou persistencias non documentadas, o uso anómalo de PowerShell ou WMI fóra das tarefas administrativas habituais, conexións saíntes a destinos descoñecidos ou tarefas programadas que non responden a ningún mantemento previsto.
A isto súmanse eventos de seguridade que, analizados de maneira illada, poden parecer irrelevantes, pero que adquiren sentido cando se correlacionan con outros indicadores. A clave está en observar patróns e desviacións respecto da operativa normal do sistema.
A importancia dos rexistros e da súa interpretación
Os sistemas Windows xeran unha gran cantidade de eventos que, ben utilizados, ofrecen unha visibilidade valiosa sobre o que está a acontecer. O reto non é tanto a falta de datos como a súa interpretación. Revisar que rexistros existen, cales son relevantes para a detección e como relacionalos entre si permite construír unha primeira liña de detección eficaz.
Este enfoque resulta especialmente útil en organizacións que non dispoñen dun SIEM ou de capacidades avanzadas de correlación. Cunha metodoloxía clara e ferramentas axeitadas, é posible extraer valor real dos rexistros existentes.
Ferramentas lixeiras para mellorar a visibilidade
Existen ferramentas que permiten traballar sobre rexistros de eventos de maneira práctica e accesible. As solucións baseadas en regras e patróns facilitan identificar comportamentos asociados a técnicas coñecidas sen necesidade dun despregamento complexo. Ademais, permiten introducir conceptos como o mapeo a MITRE ATT&CK, axudando a comprender non só que ocorreu, senón en que fase dun posible ataque nos atopamos.
Este tipo de ferramentas demostra que mellorar a detección non sempre require grandes investimentos, senón un mellor aproveitamento dos recursos dispoñibles.
Do sinal á decisión
Detectar un sinal non é o final do proceso. A verdadeira dificultade aparece cando hai que decidir que facer a continuación. Non todas as alertas xustifican unha resposta drástica, pero ignoralas de maneira sistemática adoita ser un erro.
Saber cando illar un equipo, cando escalar ao CSIRT correspondente, cando revisar outros sistemas similares ou cando documentar e monitorizar forma parte fundamental da madurez en ciberseguridade. Estas decisións deben apoiarse en criterios claros e coñecidos polo persoal técnico e responsable.
Aliñamento co Esquema Nacional de Seguridade
A detección temperá de malware encaixa de maneira natural cos principios do ENS. A xestión de incidentes, o rexistro de eventos, a trazabilidade e a mellora continua forman parte dos requisitos establecidos e non deberían verse como obrigas formais, senón como ferramentas prácticas para reducir o impacto dos incidentes reais.
Integrar a detección na operativa diaria facilita ademais trasladar o valor destas medidas aos niveis directivos, ao vinculalas directamente coa continuidade do servizo e coa redución de riscos.
Conclusión
Mellorar a detección temperá de malware na organización non é unha cuestión exclusivamente tecnolóxica. É, sobre todo, unha cuestión de criterio, observación e capacidade de reacción. Identificar sinais febles antes de que se convertan en incidentes maiores permite gañar tempo, reducir impacto e reforzar a seguridade de maneira realista e proporcionada, especialmente no contexto das entidades locais.
